Tagarchief: boeken

Westerbork

Never forget: Etty Hillesum – Auschwitz

Op 27 januari is het 75 jaar geleden dat het vernietigingskamp Auschwitz werd bevrijd. Voor veel joden was het echter te laat, ook voor Etty Hillesum, een Nederlandse jonge vrouw die via kamp Westerbork de fatale treinreis naar Auschwitz maakte. Ik las jaren geleden de dagboeken van Etty Hillesum en bezocht in de kerstvakantie kamp Westerbork.

Kerstvakantie in Drenthe

Toen we rond Kerst een weekje vakantie hielden in Drente zag ik dat ons vakantiehuisje niet veraf was van Westerbork. Dat zei me iets: was daar niet het kamp geweest waarover Etty Hillesum in haar dagboeken en brieven schreef? Het kamp waar ze aanvankelijk als joodse werkte, uiteindelijk verbleef tot zij, net zoals vele anderen, ‘op een dinsdag’ de noodlottige trein moest nemen richting Auschwitz ?
Ik las haar dagboeken voor het eerst in het vierde middelbaar, maar sindsdien is ze nooit meer helemaal uit mijn gedachten gegaan.

Hillesum over Westerbork in Drenthe :
Men had het gevoel een stukje van het Joodse “Schicksal”
der laatste 10 jaren in een tastbare vorm voor zich te zien.
En dat, terwijl men dacht, dat er in Drenthe alleen maar hunnebedden waren.

Een vrouw met open blik op de wereld

In haar dagboeken leerde ik Etty Hillesum kennen als een intelligente jonge vrouw op zoek naar zichzelf en haar levensdoel. Ze ziet vanuit haar kamertje in Amsterdam hoe de sfeer tegenover joden grimmerig wordt. Joden worden uit het maatschappelijk leven geweerd, rechten worden hen ontzegd, het openbaar vervoer is niet langer voor hen toegankelijk. Er zijn geruchten over kampen, maar niet over vernietigingskampen. Door het lezen van haar dagboeken en het bezoek aan Westerbork leerde ik dat het besef dat Nazi-Duitsland op de ‘totale vernietiging van joden’ uit was, maar heel geleidelijk groeide.

Geloof in de mensheid

Wat mij altijd opnieuw opviel in haar dagboeken was haar immens geloof in de mens. Ze geloofde dat iedereen tot ontzettend veel goedheid in staat was. Via haar dagboeken en vrienden stelt ze zichzelf in continu in vraag.

Mijn studeren is ook eigenlijk niet het verzamelen van kennis, maar het zoeken naar dingen achter de dingen, heel bescheiden en eenvoudig gezegd: het zoeken naar het raadsel van het leven. Waar waarschijnlijk ieder mens op zijn manier naar zoekt. En het raadsel van het leven bestaat niet. (E.H..)

Westerbork

Op een koude decemberdag bezochten wij kamp Westerbork. Kamp Westerbork is één van de concentratiekampen in Nederland. Joden en wat onder het ruime begrip ‘zigeuner’ viel, leefden er in barakken.

Kamp Westerbork waar Etty Hillesum verbleef

Wat zich daar het laatste halve jaar voor onze ogen aan menselijk leed heeft afgespeeld en zich dagelijks nog afspeelt, is meer, dan één enkeling in een half jaar zou kunnen verwerken. Men hoort het dan ook dagelijks om zich heen in alle toonaarden: ‘We willen niet denken, we willen niet voelen, we willen zo gauw mogelijk vergeten.’ En het lijkt me toe, dat dit een groot gevaar is. Het is waar, er gebeuren dingen, die we vroeger met onze rede niet voor mogelijk gehouden hebben. Maar misschien hebben we nog andere organen dan de rede in ons, die we vroeger ook niet gekend hebben en die in staat zouden zijn dit verbijsterende te bevatten.

uit: Hillesum, Etty. Twee brieven uit Westerbork (Dutch Edition) . Balans, Uitgeverij. Kindle Edition.

Een halve vierkante kilometer

Zo groot is het domein volgens Hillesum.

In enige maanden tijds is de bevolking van Westerbork aangeslibd van 1000 tot plus minus 10.000 man. De grootste aanwas dateert uit de gruwelijke “Octoberdagen”, toen, na een massale Jodenjacht door geheel Nederland, Westerbork geteisterd werd door een mensenoverstroming, die het bijkans te verzwelgen dreigde. Het is daar dus niet bepaald wat men noemen kan een organisch gegroeide samenleving met een regelmatige ademhaling, maar toch – en dat is zo adembenemend – kan men er alle aspecten, klassen, ismen, tegenstellingen en stromingen van de hedendaagse maatschappij terugvinden. (En de oppervlakte blijft nog steeds één halve vierkante kilometer).

Hillesum, Etty. Twee brieven uit Westerbork (Dutch Edition) . Balans, Uitgeverij. Kindle Edition.

Westerbork, het kamp waar Etty Hillesum in barakken verbleelf.

Veel is er heden niet meer te zien en dat maakt het misschien nog indrukwekkender. De leegte en de stilte omdat het niet te duiden is, er geen voorstellingmogelijk is. De stilte van de dood.
Vanaf het museum wandelden wij anderhalve kilometer door de bossen. Ik kan het iedereen aanbevelen om te wandelen in plaats van het pendelbusje te nemen. Het laat je aan de lijve voelen hoe ‘verborgen’ het kamp was in de vreedzame bossen. Je wordt vanzelf stil.

Het museum

Het kleine museum vertelt indringend het verhaal van de duizenden kampbewoners. Dagelijkse voorwerpen, foto’s, zelfs filmpjes over het kampleven kan je er zien. Vooraan het museum ligt een boek waarin je namen kan opzoeken. Ik zocht de naam van Etty terug en zag dit:

Ik vergeet je niet! Boek met namen van allen die ooit in het kamp Westerbork waren. Ook Etty Hillesum.

Nooit meer vergeten

Hoe is dit kunnen gebeuren? Hoe is iemand tot zoiets in staat? Dat zijn vragen die veel mensen zich terecht stellen. Alleen: zoiets is niet van vandaag op morgen gebeurd. Het nazisme was niet in één dag de gedragen overtuiging miljoenen mensen. Het is een klein zaadje dat groter wordt, een monster dat gevoed wordt en uiteindlijk de wereld bedreigt: wanneer men mensen niet meer als individuen ziet, wanneer men polariseert en groepen tegen elkaar opzet, wanneer vrije meningsuiting onder druk staat, de media gretig polariseert, wanneer gedacht worden in termen van wij tegen zij.

Komen de jaren 30 terug?

Soms lees je dat wel eens. Dat deze tijd kenmerken heeft van de jaren 30. Ik ben geen historica en weet er te weinig van af om dergelijke vergelijkingen te kunnen maken. Toch ben ik op mijn hoede.

Nu en dan stil staan bij wat zo’n kleine 100 jaar geleden gebeurde helpt me daarbij. Evengoed als Etty Hillesum.

Bij deze: “Etty, ik ben je niet vergeten. Evenmin als je vele lotgenoten”.

Dagboeken

Etty Hillesum, het verstoorde leven
Etty Hillesum Het werk
Etty Hillesum, Brieven uit Westerbork

Etty Hillesum, Het verstoorde leven, uitgeverij Balans (33ste druk), 272 blz., te koop bij Bol.com voor € 17,50.
Etty Hillesum, Het werk, uitgeverij Balans (6de druk), 876 blz., Te koop bij o.a. Bol.com voor € 34,99. In dit boek vind je alles, dus ook de brieven.
Etty Hillesum, Twee brieven uit Westerbork , uitgeverij Balans, 2013, te koop bij o.a. Bol.com voor € 7,50.

2019: alle gelezen boeken

2019 werd onverwacht mijn meest succesvolle leesjaar tot nu toe. Althans, voor zover ik het een beetje bijhoud. 42 boeken las ik, dat zijn er 10 meer dan ik in mijn readingchallenge had gehoopt. Hieronder een simpele lijst van alle boeken die ik in 2019 las. Enkele non-fictie en vakliteratuur werd niet opgenomen.


Misschien kan dit je inspiratie geven? Onderaan de omslagen van de boeken vind je een simpele lijst met meer info per boek.

AuteurTitelOnderwerpInfoBesproken
Atwood, MargaretDe testamentenRomanReview
Brown, JoeySchrijven naar bewustzijnpsychologiereview
Cain SusanStilOver introvert zijn in een wereld waar extravert zijn dominant isreview
Chabot, PascalFilosofie van de burn-outpsychologie, burn-out
Claudel, PhilippeLa petite fille de Monsieur Linh Romanreview
Coyle, DanielThe culture codepsychologie, management
Crouch, BlakeResetroman, fantasyreview
Dubois, PhilippeDe 22 levenslessen die vogels ons lerennon-fictie
review
Duhigg, CharlesThe power of habitpsychologie, managementreview
Fellowes, JessicaDe MitfordmoordenRoman, detectivereview
Follett, KenVal der titanenhistorisch roman
Franse, Rachel100 dagen kankergetuigenis, kankerreview
Fried, JasonIt doesn’t have to be crazy at workHR-managementreview
Fry, HannahAlgoritmes aan de machtwiskunde, sociologie, ICT, privacyreview
Glei, J. Manage your day-to-dayself-management, time-management
Godin, SethThe Dip, a little book that teaches you when to qumanagement
Gottlieb, LoriMisschien moet je eens met iemand praten?psychologiereview
Haijtema, MoniqueNooit meer een zelfhulpboekpsychologie
Jonasson, JonasHitman Andersroman
Jones, TarayaEen ongewoon huwelijkroman, VS, relatie, sociologie, rassendiscriminatiereview
King, PatrickThe science of getting startedself-management, time-management
Kuijer, GuusDe bijbel voor ongelovigenroman, religie
Laureys, StevenHet no-nonsense meditatieboekmindfulness
Lybaert, WimDe Columbusreisverslagen en mijmeringenreview
Maex, EdelIedereen weetMindfulness
McIntoch, DianeStress, de psychologie van het omgaan met drukpsychologiereview
Nelis, IngridGekleurde tranenpyschologie, levensverhaalreview
Newport, CalDigitaal minimalismeMinimalismereview
Newport, CalDiep werkmanagementreview
Parker, DavidThe more you do the better you feelself-management, time-management
Patchett, AnnThe Dutch House - ook in Nederlandse vertalingRomanreview
Pease, Alan & BarbaraHet antwoordnon-fictie, lifestylereview
Pfeijffer, Leonard lljaGrand Hotel EuropaRoman - massatoerisme, migratiereview
Proust, MarcelOp zoek naar de verloren tijd - De kant van SwannRomanreview
Rubin, GretchenOuter Order, Inner Calmopruimen, prioriteiten
Shepard, SarahThe PerfectionistsYoung Adult, romanreview
Sigurðardóttir, SteinunnHeidaroman (speelt zich af in IJsland)
Stone, Victoria HelenFalse Steproman
Sunim, HaeimHouden van dingen die niet perfect zijnMindfulnessreview
Toeps, BiancaMaar je ziet er helemaal niet autistisch uitgetuigenisreview
van Dis, AdriaanDe wandelaarromanreview
Van Landeghem, MargotDurven kijken naar tranenpsychologie, traumareview
Van Spilbeeck, BoBo, eindelijk vrouwpychologie, transgenderreview
Wieringa, TommyDe heilige Ritaroman
Zucherberg, RandiPick Threemanagementreview

Kijk mee: Een reis om de wereld in 80 bomen – Jonathan Drori

Na het lezen van “Een reis om de wereld in 80 bomen” kijk ik anders tegen bomen aan. Bomen verbinden ons met verhalen uit grote religies, rituelen over de hele wereld, ze bieden ons letterlijk en figuurlijk een plaats om te schuilen.
Bomen hebben elk hun verhaal. Ze nemen je mee op reis, over alle continenten en door de eeuwen heen.

Kon ik je dit boek maar in handen geven

Dit boek is zo mooi uitgegeven dat woorden alleen het tekort zouden doen. Daarom duik ik meteen met jullie in het boek zelf. Dit boek brengt me rust zonder een woord te lezen, met kinderlijke blik kijk ik vol verwondering. Zo mooi die natuur. Zo mooi de illustraties van Lucille Clerc. Meer hé, kijk gewoon mee !

Dit boek doet me een beetje denken aan die kostbare boeken in oude bibliotheken. Ze liggen onder glas omdat ze zo mooi zijn en het minste vlekje een blijk van gebrek aan respect zou zijn. Gelukkig is dit boek niét hoog geprijst en … is het toegankelijk voor iedereen. De tekeningen doen je misschien denken aan allerlei Latijnse benamingen en hard te verteren wetenschap, maar dan heb je het mis. Dit boek leest vlot, ook al mag je je op het eind van de reis toch een beetje een boomwetenschapper noemen.

Exoten en ander uitheems volk

Het gebeurt wel eens dat ik met een collega op pad ga door een bos om vervolgens te horen dat er teveel ‘exoten’ zijn. Toen ik het de eerste keer hoorde keek ik behoorlijk op. Zijn bomen niet hét symbool van standvastigheid? En als ze hier al staan, hoe komt dat dan ? Dit boek geeft je antwoorden én meer.

Bomen als de oudste getuigen

Verder ben ik wel nieuwsgierig naar bomen die verband houden met grote verhalen. Denk maar aan de bodhiboom die niet weg te denken is uit de boedhistische verhalen, of de olijfboom uit de bijbel.
Bomen zijn niet uit ons leven te denken en al helemaal niet enkel omwille van het hout. Denk maar aan thee. Of wat dacht je van de vele vervlogen rituelen die rond bijzondere bomen gebeurden?

Kortom, als je je eenmaal verdiept in het leven en de geschiedenis van bomen, dan kom je zo ongeveer overal terecht. Over de hele wereld dus, en dat is wat “Een reis om de wereld in 80 bomen” doet.

Ik kijk alvast met meer respect en nieuwsgierigheid naar elke boom op mijn pad!

Praktisch

Een reis om de wereld in 80 bomen

Jonathan Drori, Een Reis om de wereld in 80 bomen, 240 blz. is een uitgave van Luitingh-Sijthoff. Het boek heeft een hard kaft en is o.a. te koop bij Bol.com voor € 24,99.
Het lijkt mij een geweldig mooi geschenk, voor jezelf of voor eender wie van natuur en schoonheid houdt. Ook al is het geen echt kinderboek, toch geloof ik dat tieners met interesse voor de natuur dit geweldig zullen vinden.

Gelezen: Macht der gewoonte/Power of habit -Charles Duhigg

“All our life, so far as it has definite form,
is but a mass of habits”

William James, 1892

We zijn gewoontedieren

Wanneer je een doordeweekse dag overloopt, dan merk je dat de uitspraak van William James ook voor jou geldt. Wellicht heb je een bepaalde routine bij het opstaan. Dat begint al bij het uit het bed stappen, badkamer, het wekken van gezinsleden tot het maken van het ontbijt. Zo’n routines of gewoonten maken het ons makkelijk, want we hoeven niet meer na te denken over iedere beslissing. We leven op automatisch piloot en dat spaart energie en zorgen.

Gewoontes zijn sterk. Heel sterk.

Gewoontes mogen dan wel veel energie uitsparen en bijzonder sterk zijn, ze zijn ook neutraal. Ze kunnen goed zijn en je dichter bij je doel brengen of net slecht waardoor je inspanningen nutteloos lijken. Gewoontes zijn diepgeworteld, zowel de goede als de slechte. Omgekeerd geldt dat het absoluut niet meevalt om een gewoonte af te leren. Het is maar de vraag of je uberhaupt een gewoonte kan afleren.

Een boek over gewoontes – The power of habit

Charles Duhigg (onderzoeksjournalist, winnaar van o.a. de Pulitzerprijs) schreef een boek over de macht van gewoontes. Hij deed onderzoek naar wat een gewoonte precies is en waarom het zo moeilijk is om ze te veranderen. Hij zag het mechanisme en vond meteen een manier om slechte gewoontes toch om te buigen. Ja, ombuigen of veranderen, want een gewoonte afleren is bijzonder moeilijk.

When a habit emerges, the brain stops fully participating in decision making. It stops working so hard, or diverts focus to other tasks. So unless you deliberately fight a habit— unless you find new routines— the pattern will unfold automatically.

Charles Duhigg

Alles in onze wereld is een verzameling van gewoonten. Ook onze samenleving hangt samen door allerlei gewoontes. Bedrijven stoelen om (al dan niet goede) gewoontes. Ik had vooral belangstelling in de formule van de gewoonte en hoe je ze kan omkeren.

De kracht van gewoontes

De kracht van een gewoonte zit erin dat je je er geen vragen meer bij stelt. Het kost je geen wilskracht en nauwelijks groot bewustzijn. Ik mag nog zo moe zijn, als ik ‘s avonds de trap opga, dan passeer ik altijd langs de badkamer. Bijna automatisch neem ik mijn tandenborstel. Ik leg mijn kleren steevast op dezelfde plaats, stap naar bed, controleer de wekker en doe dan pas mijn schoenen uit. Misschien klinkt dat een beetje overdreven, maar denk maar eens na over jezelf. Grote kans dat jij ook een avondroutine hebt en dat je modus op automatische piloot staat.

Maar evengoed loop ik op automatische piloot naar de snoepkast als ik ‘s avonds voor TV zit.

Dat wou ik niet meer dus pastte ik het recept van Duhigg toe. En ja, het lukte !

De structuur van een gewoonte

Volgens Duhigg bestaat een gewoonte uit 3 componenten: een trigger, de gewoonte zelf en de beloning.

Voor mij was dat ‘avond en relax voor TV’ -> iets lekkers uit de keuken halen -> genieten van het lekkere.

Duhigg zegt dat je zo iedere gewoonte kan ontleden. Wil je je gewoonte veranderen, dan moet je iets met deze formule doen.

Het veranderen van een gewoonte

Eerst het slecht nieuws: je krijgt die 3 componenten moeilijk uit je systeem, al helemaal niet als de trigger blijft en de beloning. Wat kan je dan wel doen ?

Volgens Dugigg gaat het erom dat je begin en einde blijft houden. In mijn geval bleef de trigger (ik kijk ‘s avonds nog altijd nu en dan TV) en ik blijf evengoed genieten van iets lekkers. Tegenwoordig is dat 1 pakje crackers en een potje humus. De 3 componenten blijven, de trigger blijft, net zo goed als de gewoonte.

Toch is het niet altijd zo simpel en duidelijk. Duhigg geeft zelf een prima voorbeeld. Hij merkte om dat hij rond 15 uur een hongertje kreeg, naar de cafetaria ging om een koffiekoek, een beetje bleef babbelen en mooi tegen 15.15 terug aan zijn bureau zat.

Het eerste wat hij onderzocht was de trigger. Dit was zijn conclusie: rond 15 uur had hij last van een dipje. Hij verveelde zich wat en was minder geconcentreerd rond dat uur. Honger ? Verveling ? Vermoeidheid ? Was de beloning het verzadigd gevoel, de suikerboost of was het iets anders ? Dit was zijn gewoonte in componenten verdeeld:

  • Trigger: middagdipje (nood om de benen te strekken, minder concentratie)
  • Routine: wandelen tot aan de cafétaria
  • Wat is de beloning ? Suikerboost/stillen van honger/sociaal contact met collega’s

Na allerlei experimentjes (niet gaan naar de cafetaria, een koek op bureau eten, een wandelingetje doen ipv een koek te kopen), koffie drinken etc. kwam hij tot het besef dat de werkelijke ‘beloning’ sociaal contact was. Zijn echte behoefte was even te ontsnappen aan het werk waaraan hij bezig was en fysiek als geestelijk even de benen te strekken.

Gevolg: rond een uur of drie gaat hij naar een collega, neemt een appel mee en doet een praatje. Tegen 15:15 uur zit hij weer prima (en content !) achter zijn bureau. Dat brengt ons naar de nieuwe routine:

  • Trigger: middagdipje (nood om de benen te strekken, minder concentratie)
  • Routine : wandelen tot bij collega, appel eten
  • Beloning: sociaal contact, beweging

Nieuwe gewoontes aanleren

Een gewoonte veranderen is nog iets anders dan een nieuwe gewoonte aanleren. Bij het eerste heb je immers al 2 van de 3 elementen goed. Een nieuwe gewoonte aanleren is iets anders. Hoe worden gewoontes aangeleerd? Simpelweg, door verlangens te cultiveren. Je hebt zin in iets, je bent onrustig, je hebt de indruk dat je persé dit of dat moet… Uiteindelijk zal je bij de trigger met je geest al helemaal bij de beloning zijn, waardoor het nog moeilijk is om het niet te doen.

This is how new habits are created: by putting together a cue, a routine, and a reward, and then cultivating a craving that drives the loop.

Ik herken dat enigszins. In tijden waarin ik veel loop kan ik onrustig zitten op mijn stoel omdat mijn lichaam snakt naar die adrenalineboost (beloning). Ik anticipeer bijgevolg al aan iets wat nog moet komen. Het is zo sterk dat het werkt als een magneet.

Loop ik echter een lange tijd niet, dan is de betovering verbroken. Wanneer ik vervolgens aan lopen denk, denk ik vooral aan veel inspanning en ongemak. De loop is kapot.

Een vierde component ?

Is het dan – theoretisch althans – zo makkelijk (althans theoretisch) om een gewoonte te veranderen? Uit onderzoek bleek dat er nog een cruciale (en nogal evidente) factor was: geloof.

Uit onderzoek bij groepen alcoholisten (iedere verslaving is in zekere zin een slechte gewoonte), bleek dat het wijzigen van de gewoonte meer kans tot slagen had wanneer de deelnemer geloofde. In God ? Nee, maar wel dat hij geloofde dat het veranderen van de gewoonte hem/haar tot iets beters zou brengen.

However, those alcoholics who believed, like John in Brooklyn, that some higher power had entered their lives were more likely to make it through the stressful periods with their sobriety intact. It wasn’t God that mattered, the researchers figured out. It was belief itself that made a difference. Once people learned how to believe in something, that skill started spilling over to other parts of their lives, until they started believing they could change. Belief was the ingredient that made a reworked habit loop into a permanent behavior.

Ik denk dat wij dat simpelweg de kracht van de motivatie zouden noemen. Wanneer ik naar mijn gewoontes bekijk en die wil veranderen, merk ik soms wel dat er iets ontbreekt aan de motivatie, zeker als de beloning minder of anders is. Gelukkig kan je ook daaraan werken, maar dat is dan weer een ander boek!

Een echte eye-opener

Dit boek was voor mij een ongelooflijke eye-opener, al hoefde ik al lang niet meer overtuigd te zijn van de kracht van gewoontes. Overal zag ik gewoontes. Ik merkte op dat beleefdheid een gewoonte is. Veel mensen zeggen ‘bedankt’ of ‘dankjewel’ zonder er nog bij na te denken, maar ik ken evengoed kinderen die het niet doen. Zijn die kinderen an sich onbeleefder? Eigenlijk niet, die gewoonte is hen gewoon niet aangeleerd.

De marketingwereld – Duhigg wijt er hele hoofdstukken aan – staat vol van het creëren van gewoontes. Ze proberen een verlangen in jou te wekken (reclame van pizza ‘s avonds) waardoor je de handelt (doos pizza uit de oven) en beloond wordt met gezelligheid (volgens de reclame) of toch op z’n minst het genieten van lekker eten. Ik leerde dat tandpasta helemaal niet hoeft te schuimen maar dat dat een marketingtruc is. Anders hebben mensen het gevoel niet dat ze hun tanden goed gepoetst hebben (beloning).

Maar ook in mijn eigen leven zag ik tal van gewoontes en zag ik al snel welke mij werkelijk vooruit hielpen en welke net niet.

Wat werkt voor mij?

  • Het visualiseren van het doel (beloning)
  • Het ‘s morgens lezen van de doelen (SMART goals)
  • Het vermijden van de trigger (geen chocolade in huis = geen chocolade eten)
  • Het niet breken van de keten. Een simpel systeem, je zet kruisjes per dag er iets gelukt is. Ik was verwonderd van de kracht ervan toen ik in januari een no spend maand organiseerde.
  • Het zoeken naar alternatieven (zoals Charles Duhigg). Ik heb wel degelijk echt honger rond 10 uur. Dus kan ik maar beter iets gezonds bijhebben. (Al blijft al dat snoep in de leraarskamer hoog aaantrekkelijk, gelukkig is er ook soep op het werk!).
  • De meest gekende (en succesvolle) methode blijft ook voor mij het koppelen van een nieuwe gewoonte aan een oude. Bv. De zogenaamde 5′ avondopruim voor het slapengaan. Dat ziet er dan zo uit: naar boven willen gaan/eind van de dag (trigger), kookwekker op 5 minuten zetten en gedurende die 5 minuten wat opruimen, naar boven gaan. De beloning lijkt mij nogal evident (opgeruimder) al is de beloning hier evengoed a) dat het maar 5 minuten duurt, dus het afgaan van de wekker is ook een beloning ! en b) dat ik ‘s morgens niet meer de glaasjes op de salontafel zie staan !

Praktisch

Charles Duhigg, Macht der gewoonte, uitg. Ambo/Anthos 2015, 384 blz, te koop bij o.a. Bol.com voor €20,99.
Ik las de Engelse (originele) uitgave, The power of Habit, uitg. Cornerstone 2013, 400 blz., te koop bij o.a. Bol.com voor € 9,89.